Herdenkingsmonument voor de Joodse gemeenschap in Sneek

 
 
 
Een aantal jaren geleden, toen ik nog niet zo erg lang in Friesland woonde en nog bezig was om plekjes te ontdekken die mij bijzonder aanspraken, bracht ik onder meer een bezoek aan de Joodse Begraafplaats in Sneek, gelegen aan het Burgemeester de Hooppark, een onvermoede stilteplek in de onmiddellijke nabijheid van de bruisende Sneker Jachthaven. Na dit bezoekje en het maken van enkele foto's door het gesloten hek heen - de begraafplaats is altijd afgesloten - had ik enkele foto's geplaatst.

Nu leert de ervaring dat de ene steen steeds weer een andere aan het rollen brengt. Dat was hier dus ook het geval.

Door het simpele feit dat deze foto's een plekje kregen op mijn website, Spirituele Vrienden, kreeg ik enkele weken geleden een uitnodiging om op 13 september 2010* aanwezig te zijn bij de onthulling van een prachtig joods monument dat - op initiatief van de gemeente Sneek - vlak bij deze begraafplaats is opgericht. Plaatselijk kunstenaar, Dirk Hakze, bedacht dit monument

Omdat ik - met mijn katholieke achtergrond eigenlijk weinig kennis heb meegekregen over het Oude Testament en de geschiedenis van de Joodse stammen - en ik altijd bereid ben om door studie die kennis uiteindelijk toch te verkrijgen, kan het geen toeval zijn dat ik juist in deze periode die uitnodiging ontving. Vanzelfsprekend heb ik deze dan ook met groot genoegen aanvaard. Het leek mij een prachtige gelegenheid om niet alleen via studie iets meer te leren over het Joodse volk, maar door een levende ontmoeting.

Het is me dan ook helemaal niet tegengevallen en ik kijk met vreugde terug op een paar uurtjes in het gezelschap van een grote groep Joden die vanuit het hele land naar Sneek waren gekomen voor deze bijzondere gebeurtenis.

* Hierbij een noot: 13 september valt ongeveer in het midden van de periode tussen 9 sept. 'Rosj Hasjana' (Joods Nieuwjaar) en 18 sept. 'Jom Kipoer' ( Verzoendag)

Aan de hand van mijn foto's, de tekst die op de uitnodiging stond en van enkele teksten die ik van het internet heb geplukt wil ik hier een indruk nalaten van deze bijzondere gebeurtenis, zowel voor Sneek als voor alle Joden in het hele land.

 
 
Gelezen op 24/08/2010  in het Sneeker Nieuwsblad

Bij de Joodse Begraafplaats bij het Burgemeester de Hooppark in Sneek verrijst het nieuwe monument van Dirk Hakze. De roestvrijstalen constructie, gemaakt door Kuipers van den Berg in Sneek, tekent door de zon de schaduw van een Davidster op de grond. Op 18 september, de dag van het joodse Jom Kippoerfeest, valt de schaduw in de cirkel op de bodem, vertelt Hakze. ,,Om 13.31 om precies te zijn.Ē Het monument wordt op maandagmiddag 13 september onthuld. Hakze bedacht meer kunstwerken waarbij de zon een rol speelt, zoals de zuil aan de Worp Tjaardastraat bij het Leger des Heils
 
 
 
 
   
De kunstenaar, Dirk Hakze, bij het fundament

Bouwen aan de constructie
 
 Klaar De onthulling
 
 
De uitnodiging

Graag nodigen wij u uit om maandag 13 september 2010 aanwezig te zijn bij de onthulling van een monument nabij de Joodse begraafplaats te Sneek. Deze onthulling zal worden verricht door van het IPOR.

Het monument is een initiatief van de gemeente Sneek, bedoeld ter nagedachtenis en als eerbetoon aan de vroegere Joodse gemeenschap van de stad. De aanleiding hiervoor is dat het in 2010 precies zestig jaar geleden is dat de Sneker Joodse gemeenschap is opgeheven. In 1950 besloot de Centrale Commissie van het Neder≠lands IsraŽlitisch Kerkgenootschap (NIK) de Joodse gemeenschap te Sneek op te heffen. De resterende leden van de Sneker gemeenschap werden opgenomen in de gemeente van Leeuwarden.

Het ontwerp van het monument is van de Sneker kunstenaar Dirk Hakze. Hij ontwierp een constructie van zes roestvrijstalen buizen, die staan opgesteld op een ronde beton plaat. De constructie en de opstelling zorgen er≠voor dat de schaduw van het object op de belangrijkste Joodse feestdag, Jom Kippoer 2010 is op 18 september, om 13.31 uur een Davidster oplevert. Deze Davidster valt exact binnen de begrenzing van de cirkelvormige betonplaat. Als de ster samenvalt met de ronde betonplaat is er sprake van twaalf lijnstukken. Deze lijnstukken symboliseren de twaalf stammen van IsraŽl voortkomend uit de zonen van aartsvader Jacob. Daarnaast wordt het oppervlak van de ronde plaat door de schaduwwerking verdeeld in dertien vlakken. Het getal dertien komt overeen met het aantal van de belangrijkste grondslagen van de Joodse godsdienst, zoals deze zijn geformuleerd door de Joodse filosoof en rabbijn Maimonides.
 
 
 
 Opperrabbijn Binyomin Jacobs
 
 
Programma 13-9-2010

12 uur - 12u30
Inloop en ontvangst met koffie/thee door het gemeentebestuur van Sneek in De Kajuit, Dompleane 1, 8605 CN Sneek.

12u30
Welkomstwoord door burgemeester drs. Hayo Apotheker.


 
 

12u45

Vertrek naar de plaats van het monument nabij de Joodse begraafplaats aan het Burgemeester De Hooppark.
Henk de Jong, van de afdeling Kabinetszaken, is ceremoniemeester van het hele gebeuren.
 
   
13 uur
 
De kunstenaar, Dirk Hakze, geeft uitleg over het tot stand komen en de betekenis van dit monument.
 

 
 
 
13u15

Toespraak, gebed en onthulling door Opperrabbijn Binyomin Jacobs, afgewisseld met muziek.
Op accordeon speelde Reinou van der Veen en op klarinet Luc Feikens. Beide zijn muziekdocent bij het Centrum voor de Kunsten
   
   
 
 
 
 teksttegel op de sokkel

 
Een ontroerend moment met veel mediabelangstelling
 

13u33:
De schaduw van het monument valt - bij voldoende zon - grotendeels op zijn plaats. Helaas verborg de zon zich achter de wolken op dit moment van de plechtigheid.
Dankwoord en afsluiting en eventueel nog een bezoek aan de begraafplaats voor wie dat wenst.
 
 
 
                                 
 
 
  

Burgemeester van Sneek, Hayo Apotheker, benadrukte in zijn toespraak dat dit monument geen herdenkingsmonument is voor de in de oorlog gedeporteerde en overleden Joodse inwoners van Sneek, maar wel een monument ter herdenking van de ooit levende Joodse gemeenschap in Sneek; een gemeenschap waar nu 60 jaar geleden een einde aan kwam.


Dit is geen oorlogsmonument want......

 
 

 

In de tuin van het stadhuis staat al een monument waarmee de Joodse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog in Sneek worden herdacht.

De boogvormige herinneringssteen kwam tot stand op initiatief van een comité dat zich beijverde voor de oprichting van een bescheiden monument waarop de namen van de uit Sneek afkomstige Joodse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog zijn aangebracht.

In overleg met vertegenwoordigers van de voormalige Joodse gemeenschap van Sneek werd de steen aanvankelijk geplaatst in de Wijde Burgstraat, naast het stervormig monument dat herinnert aan de synagoge.

Hij werd op 19 juni 1995 onthuld door de heer Ernst Pino, een van de weinige leden van de Sneker familie Pino die de Tweede Wereldoorlog overleefden. De meeste van zijn familieleden kwamen om in de vernietingskampen Auschwitz en Sobibor. Na de oorlog emigreerde Ernst Pino naar de Verenigde Staten, maar voor de onthulling kwam hij even terug naar zijn geboortestad.

Tijdens de sobere plechtigheid die toen plaatsvond ter gelegenheid van de onthulling, hield rabbijn J.S. Jacobs een toespraak.

'De namen van de mensen die wij hier gedenken zijn niet van oorlogsslachtoffers in de gebruikelijke zin van het woord. Het gaat hier om slachtoffers van moord. Moord, veroorzaakt door het racisme dat alle normen van een beschaafde samenleving verbrak. Ik hoop dat iedereen die hier langs komt en de namen leest, zich van dit onderscheid bewust zal zijn en in dit bewustzijn elk racisme dat in de wereld bestaat op zijn eigen manier zal bestrijden.'

De Wijde Burgstraat bleek achteraf niet een goede plaats voor het monument. Vaak onbewust werd de boogvormige lage steen gebruikt als bank of fietsensteun.

Dit was voor het gemeentebestuur aanleiding om in overleg met vertegenwoordigers van de voormalige Joodse gemeenschap van Sneek een andere plaats voor het monument te zoeken. De keuze viel op de tuin van het historische stadhuis: een stiltegebied in het centrum van de stad dat overdag voor iedereen toegankelijk is en 's nachts wordt afgeschermd.
De verplaatsing is in het voorjaar van 2002 uitgevoerd.
 
 
 
Ooit stond er een prachtige synagoge in Sneek

 
Op 4 mei 1972 legde opperrabbijn E. Berlinger tijdens een sobere plechtigheid een gedenksteen in de Wijde Burgstraat, ter hoogte van de plaats waar de Joodse synagoge van Sneek had gestaan. De synagoge werd tijdens een razzia op 3 november 1944 vernield.

Op de herdenkingstegel staat in het Hebreeuws 'Tot herinnering' en 'Hier stond tot 1945 de synagoge'.

Bij een reconstructie van de Wijde Burgstraat in 1985 is de tegel op een sokkel geplaatst die de vorm heeft van een davidsster.
 



De synagoge werd vernield tijdens een razzia op 3 november 1944. Duitse militairen, op zoek naar mannen die te werk gesteld konden worden bij de Duitse verdedigingswerken in Drenthe, drongen verschillende gebouwen binnen. Zo ook de synagoge.

Ze forceerden de toegangsdeur en vernielden vervolgens het interieur, met inbegrip van de glas-in-loodramen. Het metalen hek dat voor de synagoge stond was al in 1943 in beslag genomen.

In de nacht van de eerstvolgende zondag op maandag, gingen de Sneker politieambtenaren D.J. Brouwer en G. Duits heimelijk het gebouw binnen om te zien wat er nog te redden viel. Alles wat nog waarde had (voorhangsels, kleden etc.) werd in bundels over een muur gegooid die de achterbinnenplaats van de synagoge scheidde van de tuin van de familie Radsma. Daar werden de spullen opgevangen door vader en zoon Radsma, die ze verborgen in de kelder van het belastingkantoor naast de synagoge.

De geredde goederen bleven daar tot het einde van de oorlog bewaard. Een deel van de inventaris is later via de Joodse gemeente van Leeuwarden naar de synagoge van het IsraŽlische jeugddorp Kvar Batja te Rašnana gebracht.

Na de oorlog bleek heroprichting van de Joodse gemeente te Sneek niet mogelijk. In 1950 werd de Joodse gemeente van Sneek door de Centrale Commissie van het Nederlands IsraŽlitisch Kerkgenootschap opgeheven. De Sneker Joden die oorlog hadden overleefd, werden opgenomen in de gemeente van Leeuwarden.

Het restant van de synagoge was al in 1949 afgebroken.

Informatie over de synagoge

In 1880 werd de in 1835 gebouwde synagoge aan de Wijde Burgstraat geheel vernieuwd. De Sneker architect Albert Breunissen Troost ontwierp een fantasievolle gevel in oriŽntaalse stijl en maakte het gebouw hiermee tot één van de meest bijzondere synagogen van Nederland.
 

Synagoge Sneek

De prachtige gevel, die in 1949 werd afgebroken, werd bekroond door een davidsster.

Het in het Hebreeuws gestelde opschrift boven de Moors aandoende bogen luidt in vertaling: 'Bestendig Uw goedertierenheid voor wie U kennen" (Psalm 36:11) en "Want een zon en schild is de eeuwige God" (Psalm 84:12).

De Bijbelteksten hebben ook een getallenwaarde, namelijk die van 5596 (= 1836) en 5640 (= 1880). Dit zijn de jaartallen van het jaar waarin de eerste synagoge werd gebouwd en van het jaar waarin hij werd vernieuwd.

Bron: Deze informatie over de synagoge is overgenomen uit het artikel 'Sneek oud en Nieuw", geschreven door Sytse ten Hoeve van het Fries Scheepvaart Museum en gepubliceerd in het Sneeker Nieuwsblad van 12 mei 1999.

 
Iets meer over de joden en Sneek


Sinds het begin van de achttiende eeuw woonde er zo nu en dan een joods gezin in Sneek. Het aantal joodse inwoners van de plaats nam na 1809 in snel tempo toe. Aanvankelijk gebruikte men een woonhuis aan de Oosterdijk als gebedshuis; de georganiseerde joodse gemeente dateert van 1817. In dat jaar verwierf Sneek de status van Bijkerk van Leeuwarden, zeven jaar later werd Sneek een Ringsynagoge.

In de loop van de negentiende eeuw waren in Sneek verschillende ruimten als synagoge in gebruik: een bovenkamer in een pand op de Pol, aangekocht in 1819, een gebouw aan de Wijde Brugstraat, opgetrokken in 1836, en een nieuwe synagoge die in 1880 op de zelfde plaats gebouwd werd. Dit opvallende gebouw maakte met zijn drie minaretachtige torentjes een oriŽntaalse indruk. Het werd in 1905 gerestaureerd.

De begraafplaats aan de Leeuwarderstraatweg buiten de Oostpoort (het huidige Burgermeester De Hooppark) werd in 1823 aangekocht en moest in 1890 uitgebreid worden.

Aan het einde van de negentiende eeuw veroorzaakten meningsverschillen over de kerkelijke belasting een scheuring binnen de joodse gemeente van Sneek. Daardoor ontstond er een tweede joodse begraafplaats op een gedeelte van de Algemene Begraafplaats aan de Kerkhoflaan. Enige jaren later kwam er een verzoening tot stand, waarna de eenheid hersteld werd.

Binnen de gemeente functioneerden naast een kerkbestuur en een kerkenraad diverse genootschappen en verenigingen o.a. voor Thorastudie en armenzorg. Ook was er een begrafenisgenootschap en een vereniging die zorg droeg voor het interieur van de synagoge.

In de eerste helft van de twintigste eeuw waren in Sneek een afdeling van de Alliance Israélite Universelle en van de Nederlandse Zionistenbond actief. De joden van Sneek waren merendeels werkzaam in de handel en ook, in mindere mate, in de vleeshouwerij.

Tijdens de bezetting kon iets meer dan de helft van de joodse inwoners van Sneek bij plaatsgenoten onderduiken en zo overleven. De anderen zijn gedeporteerd en vermoord. De synagoge werd door NSBíers volledig vernield, alleen de muren bleven overeind. De Tora-rollen bleven gespaard, de zilveren rituele voorwerpen werden door de Duitsers geroofd en zijn na de oorlog teruggevonden.

Na de oorlog is de joodse gemeente van Sneek niet heropgericht. De restanten van de synagoge werden in 1949 afgebroken; een jaar later werd de joodse gemeente van Sneek bij die van Leeuwarden gevoegd. De negenarmige kandelaar en een voorhang werden aan Kfar Batya in IsraŽl geschonken.

De joodse begraafplaatsen worden onderhouden door de plaatselijke overheid. In 1972 is op de plaats waar eens de synagoge stond een herinneringsplaquette aangebracht. Dit monument werd in 1999 naar de binnentuin van het gemeentehuis verplaatst. De in Sneek geboren socialist, zionist en econoom Sam de Wolff (1878-1960) leeft in de herinnering voort, doordat er in 1980 een straat naar hem vernoemd werd.

In IJlst en in Stavoren, in de omgeving van Sneek, hebben vanaf de zeventiende eeuw joden gewoond. Hun aantal was echter zo gering dat het nooit tot het vormen van een joodse gemeente gekomen is.
 
De joodse begraafplaats van Workum in de gemeente Nijefurd werd in 1999 op de monumentenlijst geplaatst.


Aantal joden in Sneek en omgeving:

1809: 13

1840: 144

1869: 127

1899: 132

1930: 49

1940 ongeveer 50

 
 

 
De foto's die ik maakte op 13/09/2010